دکتر عشرتی - دانشکده معماری arch
ضرورت آموزش مهارت‌های نرم در عصر هوش مصنوعی
دکتر پرستو عشرتی
دانشیار دانشکده معماری دانشگاه تهران
خلاصه سخنرانی
- اهمیت مهارت‌های نرم: تأکید بر سهم ۵۰ تا ۷۵ درصدی مهارت‌های نرم موفقیت شغلی معمارانِ عصر هوش مصنوعی؛
- هشدار نسبت به ابزارگرایی: تکیه مفرط بر هوش مصنوعی موجب تضعیف تفکر انتقادی، زوال مهارت‌های ارتباطی و پذیرش ناخودآگاه سوگیری‌های (Bias) ماشینی می‌شود؛ و
- راهکارهای پیشنهادی: بگنجاندن دروس اختیاری با موضوع مهارت‌های نرم؛ بازنگری در ساختار تدوین پایان‌نامه‌ها و کاهش تعداد صفحات و تأکید بر کیفیت تحلیل؛ ضرورت بازنگری کلی برنامه درسی در تمام مقاطع تحصیلی رشته معماری با تأکید بر توجه همزمان به کاربست هوش مصنوعی و ارتقای مهارت‌های نرم.
متن کامل سخنرانی
ضرورت توجه به مهارت‌های نرم در آموزش معماری؛ در عصر هوش مصنوعی
با سلام و عرض ادب خدمت استادان و شرکت‌کنندگان بزرگوار، از جناب آقای دکتر یحیی اسلامی بابت فرصتی که در اختیار بنده قرار دادند، سپاسگزارم. با توجه به مباحث ارزشمندی که تا این لحظه مطرح شد، بنده قصد دارم از زاویه‌ای به موضوع بنگرم که گرچه جدید نیست، اما تأکید مجدد بر آن در شرایط کنونی حیاتی است: «ضرورت توجه به مهارت‌های نرم (Soft Skills) در آموزش معماری، همزمان با گسترش هوش مصنوعی».
نتایج پژوهش‌های بین‌المللی و داخلی من در حوزه مهارت نرم
دغدغه بنده نسبت به مهارت‌های نرم، ریشه در سال‌ها فعالیت پژوهشی و شخصی دارد. نقطه عطف این دغدغه به سال ۲۰۲۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که انجمن آموزش معماری منظر اروپا (EAAE)، در اوج دوران پاندمی کرونا، عنوان جسورانه «Stop and Think» (بایست و بیندیش) را برای کنفرانس سالانه خود برگزید. این کنفرانس که همواره بر چالش‌های روز متمرکز است، فرصتی شد تا بنده پژوهشی را که در حوزه مهارت‌های نرم آغاز کرده بودم، به صورت جدی‌تر ادامه دهم.
در آن مقطع، پژوهشی را با تمرکز بر مهارت‌های نرم مورد نیاز معماران (به‌ویژه معماران منظر) برای توسعه روابط اجتماعی در فضای مجازی انجام دادم. در این مطالعه، ۳۳ متخصص بین‌المللی با میانگین ۱۰ سال سابقه کار (مجموعاً ۳۳۴ سال تجربه) مشارکت داشتند. نتایج به‌دست‌آمده در سه دسته‌ی مهارت‌های «فردی»، «بین‌فردی» و «موقعیتی» نشان داد که هیچ‌یک از این حوزه‌ها امتیازی کمتر از ۸۰ (از ۱۰۰) کسب نکردند.
باید خاطرنشان کنم که در اکثر پژوهش‌های مشابه در دنیا، وزن اهمیت مهارت‌های نرم در بازار کار هرگز کمتر از ۵۰ درصد برآورد نشده است. این در حالی است که در نظام آموزش آکادمیک معماری، تقریباً تمام تمرکز بر «مهارت‌های سخت» (Hard Skills) است و مهارت‌های نرم صرفاً به عنوان موضوعاتی جانبی و نه در قالب برنامه‌ای مدون، دیده می‌شوند. برای مثال، در حوزه مهندسی، اهمیت مهارت‌های نرم به عدد ۷۴ درصد رسیده است.
در ادامه، این تحقیق را در بازار کار ایران و میان شرکت‌های مهندسین مشاور معماری (در ابعاد کوچک، متوسط و بزرگ) بازتولید کردیم. مصاحبه‌های عمیق با مدیران عامل این شرکت‌ها نشان داد که از دیدگاه آنان، بیش از ۵۵ درصد از مهارت‌های مورد نیاز یک دانش‌آموخته برای ورود به بازار کار، از جنس مهارت‌های نرم است؛ مهارت‌هایی همچون: ۱. اخلاق حرفه‌ای (در صدر اولویت‌ها) ۲. تحلیل و حل مسئله ۳. خودمدیریتی و رهبری ۴. مهارت‌های ارتباطی و پژوهشی
هوش مصنوعی؛ فرصت یا زنگ خطر؟
امروز که هوش مصنوعی به موضوع پررنگ آموزش تبدیل شده، بنده نتایج آن تحقیقات را بازخوانی کردم. اگرچه هوش مصنوعی قابلیت‌های شگرفی دارد، اما در حوزه‌هایی مانند «تفکر انتقادی»، «اخلاق حرفه‌ای»، «همدلی و هوش هیجانی» و «مهارت‌های ارتباطی» چالش‌برانگیز است. زبان محاوره‌ای و ساده‌ساز ما با هوش مصنوعی، صبر ما را در درک متقابل و انتقال مفاهیم پیچیده انسانی کاهش می‌دهد. همچنین، مفاهیمی مانند «هوش هیجانی»، «حل اختلاف در تیمی» و «اولویت دادن به منافع جمعی»، در فضای ایزوله‌ی کار با هوش مصنوعی، در خطر تضعیف است.
پیشنهادهای اجرایی
ما در جامعه دانشگاهی با یک سرعت عجیب از هوش مصنوعی عقب هستیم. برای مواجهه با این وضعیت، چند پیشنهاد را جهت بحث و تبادل نظر مطرح می‌کنم:
۱. تلفیق آموزش‌ها: در کنار کارگاه‌های یادگیری ابزارهای هوش مصنوعی (مهارت سخت)، باید مهارت‌های نرم مرتبط با آن نیز آموزش داده شود.
۲. ارائه دروس اختیاری: پیشنهاد می‌شود دروسی تحت عنوان «مهارت‌های نرم برای معماران» تدوین شود تا نسل جدید (Gen Z) که پیوند عمیقی با فضای مجازی دارد، توانمندی‌های فردی خود را از دست ندهد.
۳. بازنگری در ساختار پایان‌نامه‌ها: با توجه به تغییر در فرآیند تولید متن توسط هوش مصنوعی، روش‌های سنتی ارزیابی دیگر کارآمد نیستند. شاید ساده‌ترین گام، «کاهش تعداد صفحات» و تمرکز بر «کیفیت تحلیل» باشد.
۴. اصلاح برنامه درسی: بازنگری کلی در سرفصل‌های آموزشی در بلندمدت، برای گنجاندن این ضرورت‌ها در تمام مقاطع تحصیلی.
در نهایت، هدف ما نباید صرفاً تربیت تکنسین‌های مسلط به هوش مصنوعی باشد، بلکه باید معمارانی تربیت کنیم که با تکیه بر مهارت‌های نرم، بتوانند این ابزار را در مسیر اخلاق و خلاقیت انسانی هدایت کنند.
از توجه شما سپاسگزارم.
با سلام و عرض ادب خدمت استادان و شرکت‌کنندگان بزرگوار، از جناب آقای دکتر یحیی اسلامی بابت فرصتی که در اختیار بنده قرار دادند، سپاسگزارم. با توجه به مباحث ارزشمندی که تا این لحظه مطرح شد، بنده قصد دارم از زاویه‌ای به موضوع بنگرم که گرچه جدید نیست، اما تأکید مجدد بر آن در شرایط کنونی حیاتی است: «ضرورت توجه به مهارت‌های نرم (Soft Skills) در آموزش معماری، همزمان با گسترش هوش مصنوعی».
نتایج پژوهش‌های بین‌المللی و داخلی من در حوزه مهارت نرم
دغدغه بنده نسبت به مهارت‌های نرم، ریشه در سال‌ها فعالیت پژوهشی و شخصی دارد. نقطه عطف این دغدغه به سال ۲۰۲۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که انجمن آموزش معماری منظر اروپا (EAAE)، در اوج دوران پاندمی کرونا، عنوان جسورانه «Stop and Think» (بایست و بیندیش) را برای کنفرانس سالانه خود برگزید. این کنفرانس که همواره بر چالش‌های روز متمرکز است، فرصتی شد تا بنده پژوهشی را که در حوزه مهارت‌های نرم آغاز کرده بودم، به صورت جدی‌تر ادامه دهم.
در آن مقطع، پژوهشی را با تمرکز بر مهارت‌های نرم مورد نیاز معماران (به‌ویژه معماران منظر) برای توسعه روابط اجتماعی در فضای مجازی انجام دادم. در این مطالعه، ۳۳ متخصص بین‌المللی با میانگین ۱۰ سال سابقه کار (مجموعاً ۳۳۴ سال تجربه) مشارکت داشتند. نتایج به‌دست‌آمده در سه دسته‌ی مهارت‌های «فردی»، «بین‌فردی» و «موقعیتی» نشان داد که هیچ‌یک از این حوزه‌ها امتیازی کمتر از ۸۰ (از ۱۰۰) کسب نکردند.
باید خاطرنشان کنم که در اکثر پژوهش‌های مشابه در دنیا، وزن اهمیت مهارت‌های نرم در بازار کار هرگز کمتر از ۵۰ درصد برآورد نشده است. این در حالی است که در نظام آموزش آکادمیک معماری، تقریباً تمام تمرکز بر «مهارت‌های سخت» (Hard Skills) است و مهارت‌های نرم صرفاً به عنوان موضوعاتی جانبی و نه در قالب برنامه‌ای مدون، دیده می‌شوند. برای مثال، در حوزه مهندسی، اهمیت مهارت‌های نرم به عدد ۷۴ درصد رسیده است.
در ادامه، این تحقیق را در بازار کار ایران و میان شرکت‌های مهندسین مشاور معماری (در ابعاد کوچک، متوسط و بزرگ) بازتولید کردیم. مصاحبه‌های عمیق با مدیران عامل این شرکت‌ها نشان داد که از دیدگاه آنان، بیش از ۵۵ درصد از مهارت‌های مورد نیاز یک دانش‌آموخته برای ورود به بازار کار، از جنس مهارت‌های نرم است؛ مهارت‌هایی همچون: ۱. اخلاق حرفه‌ای (در صدر اولویت‌ها) ۲. تحلیل و حل مسئله ۳. خودمدیریتی و رهبری ۴. مهارت‌های ارتباطی و پژوهشی
هوش مصنوعی؛ فرصت یا زنگ خطر؟
امروز که هوش مصنوعی به موضوع پررنگ آموزش تبدیل شده، بنده نتایج آن تحقیقات را بازخوانی کردم. اگرچه هوش مصنوعی قابلیت‌های شگرفی دارد، اما در حوزه‌هایی مانند «تفکر انتقادی»، «اخلاق حرفه‌ای»، «همدلی و هوش هیجانی» و «مهارت‌های ارتباطی» چالش‌برانگیز است. زبان محاوره‌ای و ساده‌ساز ما با هوش مصنوعی، صبر ما را در درک متقابل و انتقال مفاهیم پیچیده انسانی کاهش می‌دهد. همچنین، مفاهیمی مانند «هوش هیجانی»، «حل اختلاف در تیمی» و «اولویت دادن به منافع جمعی»، در فضای ایزوله‌ی کار با هوش مصنوعی، در خطر تضعیف است.
پیشنهادهای اجرایی
ما در جامعه دانشگاهی با یک سرعت عجیب از هوش مصنوعی عقب هستیم. برای مواجهه با این وضعیت، چند پیشنهاد را جهت بحث و تبادل نظر مطرح می‌کنم:
۱. تلفیق آموزش‌ها: در کنار کارگاه‌های یادگیری ابزارهای هوش مصنوعی (مهارت سخت)، باید مهارت‌های نرم مرتبط با آن نیز آموزش داده شود.
۲. ارائه دروس اختیاری: پیشنهاد می‌شود دروسی تحت عنوان «مهارت‌های نرم برای معماران» تدوین شود تا نسل جدید (Gen Z) که پیوند عمیقی با فضای مجازی دارد، توانمندی‌های فردی خود را از دست ندهد.
۳. بازنگری در ساختار پایان‌نامه‌ها: با توجه به تغییر در فرآیند تولید متن توسط هوش مصنوعی، روش‌های سنتی ارزیابی دیگر کارآمد نیستند. شاید ساده‌ترین گام، «کاهش تعداد صفحات» و تمرکز بر «کیفیت تحلیل» باشد.
۴. اصلاح برنامه درسی: بازنگری کلی در سرفصل‌های آموزشی در بلندمدت، برای گنجاندن این ضرورت‌ها در تمام مقاطع تحصیلی.
در نهایت، هدف ما نباید صرفاً تربیت تکنسین‌های مسلط به هوش مصنوعی باشد، بلکه باید معمارانی تربیت کنیم که با تکیه بر مهارت‌های نرم، بتوانند این ابزار را در مسیر اخلاق و خلاقیت انسانی هدایت کنند.
از توجه شما سپاسگزارم.
